Adli Yargılama Hukuku Nedir ve Hangi Davaları Kapsar?

Giriş

Adli yargılama hukuku, devletin yargı yetkisini kullanan mahkemelerde hukuki uyuşmazlıkların çözümünü düzenleyen usul hukukunun temel alanlarından biridir.

Bu hukuk dalı, “yargılama hukuku” kavramının adli yargı çerçevesindeki yansımalarını içerir ve süreç boyunca tarafların hak ve yükümlülüklerini belirler.

Adli yargılama hukuku, hukuki ihtilafların çözümünde usul kurallarını belirleyerek adil, tarafsız, hızlı ve etkin bir yargılamayı amaçlar.

Bu makalede, adli yargılama hukukunun ne olduğu, kapsadığı davalar ve sürece ilişkin temel hukuki ilkeler açık ve disiplinli bir şekilde ele alınacaktır.

Adli Yargılama Hukuku Nedir?

Adli yargılama hukuku, Türk hukuk sisteminde adli yargı mercilerinde görülen davaların usulüne ilişkin kuralları düzenleyen hukuk dalıdır.

Hukuki uyuşmazlıkların nasıl açılacağını, tarafların iddia ve savunma süreçlerini, delillerin toplanmasını, yargılama sürecinin yönetilmesini, kararların verilmesini ve kesinleşmesini belirler.

Bu hukuk dalı, özellikle yargılama usulü avukatlık, mahkeme süreci ve yargılama hukuku gibi alanlarda somut uygulamalarla hayat bulur.

Adli yargılama hukuku; aşağıdaki usul kurallarını kapsar:

• Dava açma usulleri;

• Duruşma yönetimi;

• Delil toplama ve hükme esas ölçütler;

• Karar verme ve gerekçelendirme yükümlülüğü;

• Kanun yolları (istinaf, temyiz) süreçleri.

  
  

Bu kapsamda, adil yargılanma hakkının korunması her aşamada temel ilke olarak gözetilir.

Adli Yargılama Hukukunun Kapsadığı Davalar

Adli yargılama hukuku, Türk yargı sisteminde adli yargı mercilerinin görev alanına giren davaları kapsar. Bu kapsamda en temel dava türleri aşağıdaki gibidir:

1. Hukuk Davaları

Hukuk davaları, bireyler veya tüzel kişilere ait hakların korunması ve ihlaline karşı çözüm aranan uyuşmazlıkları içerir. Örnekler:

• Sözleşmeden doğan alacak davaları,

• Tazminat davaları,

• Mülkiyet ve eşya haklarına ilişkin davalar,

• Aile hukuku kapsamındaki boşanma, velayet ve nafaka davaları.

  
  

Bu davalarda medeni usul hukuku ve yargılama ilkeleri esas alınır.

2. Ceza Davaları

Ceza davaları, suç sayılan fiillerin varlığı, failin tespiti ve ceza yaptırımlarının uygulanmasına ilişkin uyuşmazlıkları kapsar. Bu süreçler ceza yargılama hukuku usulü kurallarına göre yürütülür. Ceza davalarında, iddia ve savunma ilkesi ağır basar; delillerin toplanması, sorgu ve tahkikat usulleri bu kapsamda belirlenir.

3. İcra ve İflas Davaları

Bu davalar, alacakların icra takibi ve borçlunun ödeme gücünün bulunmaması durumunda iflas rejimi çerçevesinde yürütülen uyuşmazlıkları kapsar. Adli yargı içerisinde uygulanır ve usul kurallarıyla düzenlenir.

4. Ticari Davalar

Ticari ilişkilerden doğan uyuşmazlıklar ve ticari işletmelerle ilgili ihtilaflar, adli yargı makamlarında çözülür. Bu kapsamda ticaret hukuku düzenlemeleri ve usul hükümleri birlikte değerlendirilir.

5. Miras Hukuku Davaları

Miras paylaşımı, vasiyetname iptali‑tenkisi gibi miras hukuku kaynaklı uyuşmazlıklar adli yargı kapsamında çözülür.

Adli Yargılama Hukukunun Temel İlkeleri

Adli yargılama hukuku, süreç boyunca tarafların haklarının korunmasını sağlayan bazı temel hukuki ilkelere dayanır:

Tarafsızlık ve Bağımsızlık

Yargılama sürecinde mahkemeler, tüm taraflara eşit mesafede durmak ve bağımsız karar vermek zorundadır.

Adil Yargılanma Hakkı

Kişilerin, kanun önünde eşit şekilde ve makul süre içinde yargılanma hakkı anayasal ve uluslararası hukuk normlarıyla güvence altındadır.

Çelişmeli Yargılama (İddia‑Savunma) İlkesi

Taraflar, kendi iddia ve savunmalarını sunma, delillerini ortaya koyma hakkına sahiptir.

Hakim, bu süreçte bağımsız bir değerlendirme yapmakla yükümlüdür.

Kanunilik İlkesi

Yargılamanın her aşaması ve yürütülmesi, kanunlarda açıkça öngörülen usul kurallarına uygun yürütülmelidir.

Sonuç

Adli yargılama hukuku, Türk yargı sisteminin temel taşı olup, dava sürecinin usul kuralları çerçevesinde yürütülmesini sağlar. Adli yargılama hukuku kapsamındaki davalar, hukuk, ceza, icra‑iflas, ticari ve miras hukuku gibi alanlarda ortaya çıkan uyuşmazlıkları içerir.

Bu süreçlerin doğru yönetilmesi, hukuki risklerin azaltılması ve hak arama sürecinin etkin yürütülmesi için yargılama hukuku avukat desteği kritik öneme sahiptir.